Fr  |  Nl  |  En

MyMM




Newsletter

Voornaam
Naam
E-mailadres

Così fan tutte

Filtreren op media: 

Così fan tutte

Interview Michael Haneke

De Munt - Interview Michael Haneke

Hoe komt het dat men binnen een liefdesrelatie zowel beul als slachtoffer kan worden? Welke listen bedenken mannen en vrouwen om hun angst voor ontrouw uit te dagen? Michael Haneke, een van de meest eigenzinnige cineasten van onze tijd, wiens film Amour onlangs werd bekroond met een Gouden Palm op het Filmfestival van Cannes, regisseert Mozarts laatste samenwerking met librettist Lorenzo Da Ponte. In zijn lezing heeft “de school voor geliefden” vooral bittere lessen…

Wat vindt u in de opera dat film u niet biedt?

Muziek. Die brengt een rijkdom aan expressie met zich mee die het woord overstijgt. Dat is het wonderbaarlijke van opera en daarin onderscheidt het zich van film en theater.

Is uw liefde voor Mozart pas onlangs opgebloeid?

Nee, maar toen ik jong was, fascineerde Beethoven me meer.

Was u zelf graag muzikant geworden?

Ja, als je daarboven zelf jouw talenten zou kunnen kiezen, zou ik er de muziek uitgepikt hebben. Maar ik heb er geen spijt van dat het anders gegaan is, al hebben dirigenten bijvoorbeeld een wonderlijk leven. Ze kunnen op hun negentigste nog dirigeren. Wij, filmregisseurs, kunnen dat wel uit ons hoofd zetten als we niet de fysiek van Manoel de Oliveira hebben.

Zes jaar geleden regisseerde u in Parijs Don Giovanni. Waarom kiest u opnieuw voor Mozart?

Mozarts muziek is balsem voor de ziel en bovendien zijn de drie Da Ponte-opera’s realistisch. Daardoor sluiten ze bij mijn stijl aan. Aida zou ik niet kunnen regisseren. Als je die opera op een realistische manier zou willen opvoeren, zou hij maar flauw worden.

Maar wat is er realistisch aan Così fan tutte? Zeker in vergelijking met Don Giovanni.

Dat is waar. Don Giovanni is een echte triller, die begint met ‘sex and crime’, en zo gaat het onverminderd door tot de spectaculaire ‘showdown’. Così fan tutte is helemaal anders. Daarin draait het om twee, eigenlijk om drie koppels die zich vervelen en…

… om de weddenschap dat de twee zussen, Fiordiligi en Dorabella, hun verloofden helemaal niet trouw zouden zijn…

En die weddenschap moet je eerst geloofwaardig maken. Dat is moeilijk, want eigenlijk is het verhaal er met de haren bij gesleurd. Je moet daar dan iets op verzinnen, zodat de toeschouwer het verhaal gelooft. Wat de tekst betreft, is Così fan tutte wellicht de zwakste opera van Da Ponte en het is af en toe behoorlijk onzinnig wat de dames en heren uitkramen. In muzikaal opzicht is het echter waarschijnlijk Mozarts mooiste opera.

Had u toen u aan deze opera begon al een idee voor de regie, zoals het nog nooit op het toneel was gebracht?

Ik voelde niet de dwang iets te brengen dat niemand me heeft voorgedaan. Maar het is duidelijk dat je altijd probeert om de dingen op je eigen manier te benaderen.

Welk plan hebt u met de regie?

Dat vertel ik u mooi niet! Wacht u maar liever af.

Wilt u dan verklappen hoe u zich op de opera heeft voorbereid?

Ik heb me de pianopartituur maat voor maat eigen gemaakt. En natuurlijk heb ik elke video-opname bekeken die er te bekijken valt. Dat zijn er een hele hoop, waaruit ik vooral heb gemerkt welke fouten men allemaal kan maken. Daarna wist ik welke valkuilen te vermijden, om vervolgens vermoedelijk in andere te trappen.

Kunt u daar een voorbeeld van geven?

Peter Sellars regie van Mozarts werk kon me bekoren. Hoe hij erin slaagt van zangers goede acteurs te maken is bewonderenswaardig. Dat probeer ik ook, om in de zanger de acteur te ontdekken. Bedenk maar eens wat er allemaal van de zangers verwacht wordt: ze moeten muzikaal zijn, een fantastische stem hebben, een podiumprésence aan de dag leggen, en dan moeten ze nog acteurs zijn ook. Dat is tamelijk veel, vindt u niet?

Op basis van welke criteria hebt u de zangers uitgekozen?

Ze zijn allemaal jonge mensen, zangers die ik niet kende, behalve William Shimell die ook in mijn film Amour is te zien. Ik heb hen ook voor hun acteerprestaties uitgekozen.

Ik vroeg me hoe Così fan tutte in het ‘Haneke-universum’ past. Is het de koelte van Don Alfonso en Despina? Is het de macht van de verleiding?

Ik denk dat we allemaal te verleiden zijn. Het is altijd gemakkelijk om te zeggen: “Dat zou ik nooit doen. Ik zou nooit ontrouw zijn.” Het is de taak van de regisseur om de toeschouwer te doen geloven dat hij in dezelfde situatie op dezelfde manier zou handelen als de personages, dat ook hij voor verleiding vatbaar is. Bij Da Ponte gebeurt dat aan de hand van een bewijsvoering die zeer lineair verloopt. Ik probeer manieren te vinden die niet zo rechtlijnig zijn en de handeling voor de toeschouwer plausibeler maken.

Wat spreekt u in het bijzonder aan? De spanning tussen trouw en verlangen?

Wat is dat, ‘spanning’? Beide begrippen zijn toch puur taalkundige overeenkomsten! Enerzijds heerst de conventie dat alleen trouw een waar bewijs van liefde is. Anderzijds reduceert de gangbare opvatting van de ‘amour fou’ ons tot machteloos slachtoffer van Amors pijl. Beide conventies gebruiken we zoals het ons in bepaalde situaties uitkomt. En daar vloeien de conflicten uit voort die we allemaal kennen. Zoals in het echte leven toont Così dat de verlangens van de afzonderlijke personages niet synchroon lopen. Anders zouden liefdesrelaties wel erg gemakkelijk zijn.

Liefde is dus een beslissing.

Liefde is altijd een beslissing, maar wanneer je jong bent, heb je daar een panische angst voor. Je kiest weliswaar onophoudelijk, maar op zo’n manier dat je keuzes niet onherroepelijk zijn. Er kon nog wel eens wat beters op je af komen.

Wilt u bewijzen dat absolute liefde niet bestaat?

Ik wil hoegenaamd niets bewijzen.

Is Don Alfonso bij u een Mephisto-figuur? De weddenschap zal zijn wereldbeeld bevestigen, hij wil alleen maar gelijk krijgen.

Een Mephisto? Niet echt. Wat Alfonso betreft, interesseert me waarom hij doet wat hij doet. Hij is niet eenvoudigweg alleen maar de spelleider die de personages in beweging brengt. Ik wil zijn beweegredenen achterhalen. Iedere mens heeft drijfveren, ook Don Alfonso.

Don Alfonso regelt en arrangeert alles. Wilt u het publiek tonen dat de liefde eigenlijk het laatste natuurverschijnsel in de geregelde wereld is?

Niet alleen de liefde, ook ziekte en dood ontsnappen aan onze controle, net als alles wat met ons lichaam te maken heeft. We hebben graag dat alles ‘in orde’ is, maar het leven is dat niet.

Mozarts personages lijken te hoge eisen te stellen aan het ‘natuurverschijnsel’ van hun verlangens.

Ja, ze zijn veeleisend. Ze vragen te veel van zichzelf en van anderen. Ze lopen zich vast en weten zich geen raad. Ze willen het beeld dat men van hen heeft redden, en om het te redden raken ze steeds meer van zichzelf verwijderd. Dat heeft veel met zelfbehoud te maken en met angst.

Sommigen beweren dat je in Così fan tutte al de hartslag van de Franse Revolutie hoort.

Dat kan, maar ik hoor het niet.

Così fan tutte was lange tijd een moreel schandaal…

Ach, die tijd is al lang voorbij. Alleen als we het dwaze spelletje overnemen zoals het in de tekst staat, kan men er aanstoot aan nemen. Zodra men echter probeert het leven in te blazen, is een moreel standpunt dwaas. Het stuk wordt erg snel existentieel: het gaat er steeds om hoe en waarom we ons tegenover iemand schuldig maken. Op een gegeven moment worden de personages in een maalstroom van gebeurtenissen meegesleurd en worden ze tegelijkertijd slachtoffers en beulen. Natuurlijk is Mozart nooit moraliserend, al komt het probleem van de trouw vaak voor in zijn werk. Zijn muziek transcendeert de vraag van de moraal en tilt alles op een ander niveau. Het spel wordt ernstig en de tamelijk oppervlakkige tekst krijgt dankzij de muziek een andere dimensie, een waarachtigheid en ernst waarvan men schrikt. Così fan tutte is een tamelijk bittere opera.

Bij een operaenscenering bepaalt u de muzikale interpretatie niet…

BMaar ik ben een meester op het gebied van de inhoudelijke interpretatie. Zelfs al heb ik op de muzikale uitdrukkingskracht geen invloed, ik kan er via de regie op reageren.

De muziek gaat de regisseur vooraf, ze is er al. Voor een filmregisseur is dat een nieuwe ervaring.

Ik beeld me niet in dat mijn regie het niveau van deze muziek zal halen. Als je je met Mozarts muziek vergelijkt, ben je gedoemd om al gauw schaakmat te staan.

Anders dan in de cinema is er in de opera geen sprake van postproductie. Je kunt achteraf niets meer verbeteren, een première is een première. Krijgt de opvoering daardoor een grotere ‘absoluutheid’?

Beslist. Bij een film heb je de zaken onder controle. Als iets enigszins niet aanslaat, dan kan je het bij de montage er nog uitgooien. In een theaterstuk kan je scènes schrappen. In een opera kan je dat niet. Als een bepaalde scène voor een regisseur niet werkt, voelt iedereen dat. Daarom zijn er zo weinig geslaagde ensceneringen.

Bent u van plan alle drie de opera’s van Da Ponte te regisseren? Alleen Le Nozze di Figaro ontbreekt nog in het rijtje.

In tegenstelling tot dat van Così fan tutte, is het libretto van Le Nozze di Figaro zo perfect, dat het de regisseur nauwelijks ademruimte geeft. Je kunt je er niet inmengen. Ik kan de sociale implicaties van dat tijdperk slechts een voor een ‘uitvoeren’ en dat interesseert mij niet geweldig. Bij Don Giovanni en Così fan tutte is dat helemaal anders. Die opera’s laten ruimte voor interpretatie, om eigen ideeën te ontwikkelen. Bovendien is Le Nozze di Figaro mijn lievelingsopera. Ik heb er te veel respect voor en dat verlamt de fantasie.

U bent niet alleen enthousiast over Mozart, maar ook over Claudio Monteverdi’s L’Incoronazione di Poppea. Helemaal aan het einde lijkt die wel een film van Haneke.

Poppea is adembenemend modern. In die opera zegeviert het kwade, en wel triomfantelijk! Dat is uniek in de geschiedenis van de dramatische kunst. Maar het is een ongelooflijk complexe opera om te regisseren en voor bepaalde scènes moet je ook een scherp gevoel voor het komische hebben. Dat is niet mijn sterkste kant. Op dat vlak ben ik te weinig geïnspireerd. Maar zeg nooit nooit, natuurlijk.

Interview door Thomas Assheuer

Voor Die Zeit
© Zeit Online

article - 7.5.2013

 

Così fan tutte
Opera

 Drukken

La Monnaie ¦ De Munt
culturele
black-out