Hoe kan het artistieke programma van het Poolse voorzitterschap van de Europese Unie, dat de Munt tijdens de herfst sterk ondersteunt, in onze schouwburg beter van start gaan dan met Król Roger van Karol Szymanowski? Dit schitterende, sensuele en diepgaande werk, zonder twijfel het volmaaktste van de Poolse kunstenaar, is een van de meesterwerken van het operarepertoire uit de eerste helft van de 20ste eeuw. Na het schitterende Parsifal in januari vorig jaar staat de Duitse dirigent Hartmut Haenchen weer aan het hoofd van het Symfonieorkest van de Munt voor een concertversie van het verontrustende verhaal van een koning op zoek naar zijn identiteit.

Karol Szymanowski’s opera Król Roger is – ondanks het grote lyrisme – weinig bekend en wordt zelden opgevoerd. Waaraan zou dit kunnen liggen?
Als je kijkt naar de opvoeringsgeschiedenis, dan moet je vaststellen dat hij inderdaad heel weinig gespeeld is. Na de creatie in 1926 werd de opera pas in 1928 in Duitsland opgevoerd, in 1932 in Praag, en het duurde tot 1975 vooraleer hij in Engeland op de planken kwam... Daar zijn twee redenen voor, denk ik. Vooreerst is Szymanowski in de muziekgeschiedenis van de twintigste eeuw vrij laat ontdekt. Nu Mahler in het grote concertrepertoire is opgenomen, profiteert – denk ik – ook Szymanowski daarvan, omdat zijn muzikale taal toch een beetje vergelijkbaar is. Intussen is hij ook dankzij vele cd–opnames in de belangstelling gekomen. Zo is het ook met Król Roger: sinds een twaalftal jaren wordt het stuk beduidend meer uitgevoerd. De tweede reden is dat de betekenis, de ‘boodschap’ van dit werk, niet zo helder is...

Waarover gaat dit werk dan volgens u?
Eigenlijk wordt er in dit werk gefilosofeerd over een nieuwe maatschappij. Alles speelt zich af tegen de achtergrond van een verstarde godsdienst waaraan niet mag worden getornd. Daar tegenover staat iemand die een heel ander, vernieuwend wereldbeeld voorstelt, hoewel het onduidelijk blijft wat dit inhoudt. Met de hele discussie binnen de katholieke kerk vandaag klinkt dit uiteraard erg actueel... Het stuk heeft vele facetten: zoals de tegenstelling tussen dogmatiek en Dionysuscultus of de aandacht voor de schoonheid van de natuur die uitmondt in een grote hymne aan de natuur op het einde... Ik zie het als een actueel verhaal over een politieke stroming die niet duidelijk omlijnd is, wat het ook moeilijk maakt om het stuk te vatten.

Het gaat over tegengestelde wereldbeelden...
We weten dat Szymanowski een grote fascinatie had voor de verschillende culturen van het Middellandse Zeegebied. Het middeleeuwse Sicilië was een echte smeltkroes van die culturen, en het is dan ook geen toeval dat Król Roger zich daar afspeelt. Op Sicilië vindt je zowel een Byzantijnse kerk als een koninklijk paleis en een antiek theater, en juist deze drie locaties en hun bijbehorende culturen dienen als context voor de drie bedrijven van het werk. Szymanowski heeft zelf veel gesleuteld aan het libretto, vooral het derde bedrijf heeft hij nog tijdens het componeren in 1920 inhoudelijk grondig gewijzigd. In het libretto peilde hij naar de culturele waarden die aan de basis liggen van onze eigen cultuur, die voortkomt uit het christendom, maar die ook veel oudere invloeden uit de antieke cultuur heeft ondergaan. Ook deze aandacht vind ik weer bijzonder actueel voor onze tijd! En hoewel het verhaal soms wat vaag blijft, is dit stuk muzikaal zo sterk dat het ongetwijfeld iedereen zal aangrijpen en boeien.

Hoor je die verschillende werelden ook in de muziek?
Ik denk dat die heel duidelijk hoorbaar zijn! Szymanowski probeert alles in één grote lijn samen te vatten, maar onder deze grote lijn zitten toch duidelijk verwijzingen naar de Byzantijnse of naar de antieke cultuur – de pentatoniek bijvoorbeeld – alsook verwijzingen naar de verschillende plaatsen waar het verhaal is gesitueerd, naar de culturen die hier samengebracht worden. Muzikaal vinden we eveneens zo’n brede waaier: van strikt gregoriaanse gezangen tot een wilde dans met een Straussiaanse sensualiteit die welhaast tot het delirium gaat. En ook dit is weer actueel: jonge mensen die dansen tot ze erbij neervallen...

Het grote lyrisme is het eerste wat opvalt in dit werk, net als de klankschoonheid. Dat is niet zo evident als je bedenkt dat het uit precies dezelfde tijd stamt als Wozzeck van Alban Berg. Waar plaatst u Król Roger in de muziekgeschiedenis?
Ik denk inderdaad dat de verwantschap met Berg niet zo groot is, hoewel ik Berg steeds beschouw als een voortzetting van de laatromantiek! Als ik Berg dirigeer, zie ik het niet zozeer als een puur structureel– doordachte muziek, maar als een muziek die goed doorvoeld en emotioneel is, ondanks het feit dat de opbouw tot het uiterste doordacht is! Szymanowski daarentegen ligt voor mij ergens tussen Strauss en Janáček. Zijn opulente klank is met Strauss te vergelijken, terwijl de taal van de ritmische gedeelten dan weer bij Janáčeks De zaak Makropoulos aanleunt. Maar uiteindelijk heeft Szymanowski een heel eigen taal en stijl ontwikkeld – zoals bijvoorbeeld blijkt uit zijn Derde Symfonie, die een duidelijke voortzetting is van de laatromantiek. Szymanowski’s oeuvre vertoont hier en daar wel enkele atonale passages, maar het is niet atonaal, net zoals Mahlers Negende Symfonie enkele atonale passages bevat, maar daarom nog geen atonale muziek is.

Ook wat de vormstructuren betreft, blijft Szymanowski heel klassiek, niet?
Ja, hij probeert de verschillende werelden in dit werk natuurlijk ook formeel uit te drukken, en grijpt daarvoor terug naar heel klassieke vormen. Zeker in het eerste bedrijf is dat op. Hierin vindt je passages die heel vergelijkbaar zijn met zijn Stabat Mater, een werk dat ik geniaal vind omdat hij erin slaagt alle vormen van kerkmuziek – die van nature traditioneel is – te verbinden met een harmonie die echt twintigste- eeuws is. In Król Roger doet hij dat ook.

Hoe schrijft Szymanowski voor het orkest?
Król Roger is een partituur met een enorme klankschoonheid. Maar ik moet toegeven dat de rijke orkestratie een perfecte balans tussen zangers en orkest – zelfs al zit het orkest in de orkestbak – in de weg zit. Daarin zie je dat hij als operacomponist niet de ervaring had die bijvoorbeeld Wagner in zijn latere opera’s tentoonspreidt, waarbij de zangers zelfs met een groot orkest steeds goed hoorbaar blijven... Ik moet hier dus zeker af en toe wat ‘helpen’ om zangers en orkest in balans te houden, zeker als het orkest op het toneel zit.

En hoe is zijn vocale schriftuur?
Heel lyrisch en erg goed zingbaar! Sommige solo’s zijn eigenlijk meer grote orkestliederen dan wel aria’s, zoals de monoloog van Roxana, die Szymanowski ook in concertvorm heeft laten uitvoeren.

Men noemt het soms meer een oratorium dan een opera. Is dit terecht?
Het is een opera die inderdaad dicht bij het oratorium staat en die goed functioneert in een concertante versie! Iedere regisseur die zich aan deze opera waagt, heeft de moeilijke opdracht om hem over de hele lijn begrijpelijk en overtuigend op het toneel te brengen. Ik heb het ook in scenische vorm gedirigeerd en weet dus uit de praktijk dat het heel moeilijk is om een goede klankbalans te bereiken. Daarom is het voor mij een uitstekende optie om Król Roger in een concertante uitvoering te brengen!

Opgetekend door RP