Fr  |  Nl  |  En

MyMM




Newsletter

Voornaam
Naam
E-mailadres

Filtreren op media: 

Rigoletto

Interview Robert Carsen

De Munt - Interview Robert Carsen

In 1851 stelde Giuseppe Verdi zijn opera Rigoletto voor, naar het controversiële toneelstuk Le Roi s’amuse van Victor Hugo. Het was een triomf en vanaf de première – maar zelfs voordien als je de verhalen mag geloven over de buzz die de repetities teweegbracht – was deze opera immens populair. Rigoletto, het sombere verhaal van een outsider die vecht met de tegenstrijdigheden in zijn leven en in zichzelf, is doordrongen van een universaliteit die ronduit Shakespeariaans kan worden genoemd. Een interview met regisseur Robert Carsen.

Welke plaats bekleedt Verdi tussen alle voorstellingen die u hebt geënsceneerd?

Als je actief bent in opera, kun je Verdi alleen maar bewonderen en van hem houden. Zelf heb ik een trilogie van Verdi-opera’s naar Shakespeare – Otello, Falstaff en Macbeth – gebracht in de opera van Keulen. Ik heb Il Trovatore geregisseerd in zowel een van de kleinste zalen ter wereld, de Pacific Opera Victoria in Canada, als op een van de grootste scènes ter wereld, op het Festival van Bregenz aan het meer van Konstanz, met iedere avond 7000 toeschouwers! Voorts heb ik Falstaff nog eens gebracht in een nieuwe productie in Covent Garden en in La Scala, als begin van de feestelijkheden ter ere van de tweehonderdste verjaardag van de geboorte van Verdi. Ik heb ook een werk geregisseerd dat maar zelden wordt uitgevoerd: Jérusalem, de Franse versie van I Lombardi, eerst in Wenen en vervolgens een reprise in La Scala. Tot slot ik heb ook La Traviata geregisseerd, naar aanleiding van de heropening van La Fenice in Venetië. Die laatste opera had ik trouwens al eens onder handen genomen toen ik nog heel jong was, in Texas.

U hebt de naam het publiek te verrassen met uw interpretaties van werken. Hoe hebt u zichzelf vertrouwd gemaakt met Rigoletto?

Een enscenering is het resultaat van een interpretatie die gestalte krijgt door het werk grondig te bestuderen, zowel tekst als muziek. Voor Rigoletto heb ik me op het originele toneelstuk van Victor Hugo gegooid, Le Roi s’amuse, dat zulk een schandaal heeft veroorzaakt dat het na de première verboden werd. Er is ook het schitterende voorwoord dat Hugo heeft geschreven bij de publicatie van dat toneelstuk, waarin hij de vrijheid van meningsuiting verdedigt. Ook Verdi heeft problemen gehad met de censuur. Je merkt dat het moderne karakter van dit werk nauw verbonden is met de enthousiaste overtuiging van de componist toen hij het schreef. Wat soms een beetje lastig is in de werken van Verdi, zijn de theaterconventies van zijn tijd, die ver af staan van de onze en waarmee je moet spelen om de enscenering te verlevendigen. Verdi’s theater is een spiegel van de negentiende eeuw. Maar dat theatrale is bij hem heel bijzonder, en niets is ooit gratuit. Zijn stijl is heel direct en de manier waarop hij de melodielijn uitwerkt, is uniek. Verdi vervalt nooit in een systeem, hij probeert altijd weer zichzelf te vernieuwen. En zijn muziek ademt ook altijd oprechtheid.

Welk portret zou u schetsen van de figuur Rigoletto, de wraakzuchtige nar die tegelijk vervloekt is?

Het is een complex personage. In het toneelstuk legt Victor Hugo veel meer nadruk op het gemene karakter van Rigoletto’s taal en op zijn spottende, gemene kantjes, voordat hij wordt getroffen door die vervloeking. De nar is een levend memento mori: hij herinnert zijn omgeving voortdurend aan de ijdelheid van het menselijk bestaan. Hij heeft het recht – en hij is de enige! – om met de koning te spotten, het is zelfs zijn rol. In het libretto van Piave is die dimensie behoorlijk ingeperkt. Die rol van de spotzieke nar vind ik heel belangrijk. Vooral omdat het om een trieste, eenzame clown gaat die een geheim verbergt. Dat roept vele vragen bij me op. Waarom overbeschermt hij zijn dochter Gilda? Mogen we het verhaal wel geloven dat hij vertelt, dat Gilda’s moeder een echte engel was? Bovendien voegt de muziek aan dit sombere verhaal een meditatie toe over de nutteloosheid en het gevaar van wraak.

Hoe ziet u de figuur van de Hertog van Mantua?

Anders dan in het stuk van Hugo krijgt de hertog in de opera een zeker aureool van onschuld. Hij is een vrouwengek en slaapt met alle meisjes die hij tegenkomt, maar hij lijkt een zorgeloos en gelukkig leven te leiden: we zien hem nooit complotten smeden. En vergeet niet dat de gravin, Gilda en Maddalena hem allemaal aanbidden! Behalve Don Giovanni zie ik geen enkel ander operapersonage dat op hem lijkt. Falstaff misschien, bij wie we ook die grote vrouwenliefde zien – maar in zijn geval weliswaar onbeantwoord. Vreemd genoeg verleent Verdi in zijn muziek de hertog dus een zekere oprechtheid, al is hij frivool en hebben zijn gevoelens niet veel diepgang.

In deze opera zijn vrouwen er niet erg schitterend aan toe. Gilda is helemaal in de greep van haar vader en lijkt voorbestemd om een kluizenaarsleven te leiden, terwijl de andere vrouwen, Maddalena, de gravin en in zekere zin ook Giovanna, overgeleverd zijn aan de genade van de mannen.

De blik van deze mannenmaatschappij op de vrouw is behoorlijk stuitend. Het toneelstuk veroorzaakte trouwens onder meer daarom een schandaal. Iedere Rigoletto-productie gaat op zoek naar een manier om de kwestie van die libertijnse seksualiteit aan te pakken. Ik verbind die kwestie met Rigoletto zelf, die de hertog suggereert om de gravin te laten ontvoeren en die geen enkel medeleven betoont met het wedervaren van Monterone, die het verlies van de onschuld van zijn dochter betreurt. Dat alles keert zich tegen Rigoletto, en het verhaal wordt heel donker. Vanaf dan schijnt er geen licht meer, tenzij in het personage van de hertog, van wie de nonchalance hem toelaat om door te gaan. Gilda daarentegen staat echt alleen, en zoals vele operaheldinnen vindt ze haar echte kracht zodra ze de waarheid beseft. Ze neemt dan haar lot in eigen handen en beslist in te gaan tegen de wil van haar vader, om zich op te offeren voor de man van wie ze houdt, een schitterend passioneel offer.

De thema’s die in dit werk aan bod komen, zijn erg uiteenlopend en nog steeds actueel. Welke vindt u de belangrijkste?

De liefde – en dus de dood. De liefde wordt hier in al haar gedaanten bekeken. Absolute liefde, lichamelijke liefde, ouderliefde ook. Rigoletto zelf heeft iets vreselijk egoïstisch, in de manier waarop hij zijn dochter beschermt. Want Gilda heeft niet het recht om haar eigen leven te leiden. Maar misschien motiveert het verschrikkelijk beroep dat Rigoletto uitoefent zijn streven naar zuiverheid zodra hij thuiskomt. Het belang van de vader-dochterrelatie in de werken van Verdi is bekend, en die van Rigoletto met Gilda gaat heel ver.

Verdi beschouwde Rigoletto als zijn beste compositie. De partituur is inderdaad bijzonder briljant en dramatisch, en wisselt intieme momenten af met massataferelen. Hoe denkt u het koor te behandelen?

Het mannenkoor vertegenwoordigt hier het hof en het speelt een belangrijke rol in de handeling. Het brengt ook een ongelofelijk effect teweeg in de onweersmuziek in het derde bedrijf, wanneer het koor het blazen van de wind nabootst. In tegenstelling tot La Traviata, waar Verdi een zeker realisme nastreeft, is Rigoletto geen realistisch werk. Het is een melodramatische opera, met een soms zelfs expressionistische stijl, die veel theatraliteit ademt. Verdi weet op geniale wijze heel gesofisticeerde momenten heel abrupt te laten overgaan in eenvoudigere passages, want dat is zijn kijk op de werkelijkheid. Zijn kunst heeft ook een ruwe kant. Je moet een scenisch evenwicht weten te vinden tussen die twee facetten. De uitdaging is dezelfde voor alle opera’s van Verdi: emoties tot leven brengen en de ruimte laten voor Verdi’s expressie, voor zijn hartenkreet.

Opgetekend door Marie Goffette

article - 30.4.2014

 

Rigoletto
Opera

 Drukken

La Monnaie ¦ De Munt