Fr  |  Nl  |  En

MyMM




Newsletter

Voornaam
Naam
E-mailadres

Filtreren op media: 

Rigoletto

Interview Carlo Rizzi

De Munt - Interview Carlo Rizzi

In het oeuvre van Giuseppe Verdi betekent de populaire trilogie – Rigoletto, Il Trovatore en La Traviata – het einde en tegelijk het orgelpunt van het eerste deel van zijn artistieke activiteit. Nadien exploreert de componist diverse wegen, diverse vormen, maar in Rigoletto legt hij de basis van wat hij in zijn latere werken zal ontwikkelen: een nieuwe orkestrale behandeling, vocale lijnen die de tekst volgen, een synthese tussen muziek en theater… De dirigent Carlo Rizzi vertelt hoe Verdi’s muzikale genie erin slaagde de dramatische implicaties van Victor Hugo’s werk naar boven te halen.

In zijn brieven schrijft Verdi dat Rigoletto zijn favoriete opera is. Deelt u dat oordeel?

Rigoletto is niet mijn favoriete opera, maar wel een van de werken van Verdi waarin de synthese van muziek en toneel ronduit opmerkelijk is. De partituur gaat net als die van La Traviata naar de kern, er is niets oppervlakkigs, je kunt haar zelfs sober noemen. Verdi gebruikt de instrumenten en de muziek niet om effect te genereren, maar om het drama te illustreren. En daarin schuilt de kracht van Rigoletto. Vanaf de eerste maten, die een echo zijn van de vervloeking, kondigt het voorspel van Rigoletto kort maar heel krachtig het dramatische karakter aan van alles was volgt: de dreiging die in het begin wordt opgeroepen door trompet en trombone, de explosie van het orkest, dan opnieuw het effect van trompet en trombone, maar deze keer veel meer piano, zij het niet kalmpjes. Het thema van de vervloeking dat zo is neergezet, blijft onderhuids aanwezig. Het gaat er niet alleen om muziek te maken, maar ook om een zielstoestand tot uiting te brengen. Die zoektocht naar de essentie van muziek is in Rigoletto van fundamenteel belang. Een ander voorbeeld is de korte orkestrale inleiding op het derde bedrijf: tien maten slechts, die de toehoorder meteen in twijfel dompelen. En op dat gebied is Verdi een echte meester, hij heeft aan een paar noten genoeg om een personage of een sfeer neer te zetten. Wat andere componisten in vijf minuten zouden zeggen, zegt Verdi in twee heel intense minuten!

Hoe bereidt een dirigent zich voor als hij aanvaardt om een werk te dirigeren in een reeds vooraf bestaande enscenering?

Dat is inderdaad een heikele kwestie. Zelfs al is het probleem heel eenvoudig. Alles hangt af van de enscenering. Want er zijn ensceneringen die weliswaar een andere visie voorstaan dan wat de dirigent in de muziek meent te horen, maar die toch de kans bieden om raakpunten te vinden. Als de enscenering me boeit en bevalt, probeer ik er elementen aan toe te voegen die ik in mijn muzikale interpretatie cruciaal acht. Ik denk in het bijzonder aan de persoonlijkheid die je in een bepaalde rol wilt benadrukken. Sommige ensceneringen zijn jammer genoeg minder overtuigend. Dan probeer je gewoon goede muziek te maken. Maar over het algemeen neem ik in mijn muzikale visie op een werk belangrijke elementen over uit de enscenering, en dat zal ik uiteraard ook in Brussel doen. Maar het blijft een delicate kwestie waarvoor niet één juist recept bestaat.

Is een harmonieuze samenwerking tussen dirigent en regisseur dan een utopie?

Het is geen evidentie. Dat is heel vaak – ik moet het toegeven – de schuld van de dirigenten, omdat de meesten geen toneelrepetities bijwonen. Ze komen aan, dirigeren de muziekrepetities met de zangers en decreteren: ‘Hier spelen we rallentando, daar crescendo…’, zonder rekening te houden met de rest. Uiteraard valt het dan niet mee om overeenstemming te vinden. In mijn ervaring – en ik heb toch al meer dan negentig opera’s gedirigeerd – kan het alle kanten uit. Maar als de samenwerking met de regisseur verrijkend en respectvol is, kan de productie alleen maar succesvol worden.

Er wordt beweerd dat Rigoletto een perfect evenwicht weet te realiseren tussen toneel en muziek. Hoe ziet u dan uw samenwerking met de zangers?

Iedere dirigent heeft zijn eigen aanpak. In het geval van Rigoletto moet je volgens mij rekening houden met twee fundamentele aspecten: enerzijds de traditie, anderzijds de band tussen handeling en muziek. Rigoletto draagt door zijn grote succes, al vanaf zijn première, een hele traditie met zich mee, niet alleen voor de zangers, maar ook voor dirigenten. Nu is traditie niet noodzakelijk iets positiefs. Als ze zich er bijvoorbeeld toe beperkt de vocale virtuositeit van een zanger te benadrukken, hoef je er niet te veel aandacht aan te geven. Als een hoge noot daarentegen van belang is voor de handeling, moet de zanger die laten horen. Zo werk ik met zangers. Opera is zo’n sterke kunstvorm omdat de muziek haar energie overdraagt op de toneelhandeling. En het tegendeel is niet het geval! Eén ding staat vast: als je Verdi’s muziek zou schrappen, zou niemand de libretti van Ghislanzoni of Francesco Maria Piave opvoeren. Niemand. Nooit. De muziek is van fundamenteel belang. De muziek moet het uitgangspunt zijn voor de handeling. Maar dat neemt niet weg dat de handeling belangrijk is. In mijn omgang met de zangers en het orkest span ik me in om de dramaturgische betekenis van de muziek over te brengen, niet louter een mooie melodie.

De figuur Rigoletto is een van de meest originele creaties van Verdi. Wat is zijn muzikale en dramatische kracht?

Het personage Rigoletto is echt proteïsch. Bij zijn eerste verschijning is Rigoletto geen sympathiek personage. Hij straalt boosaardigheid uit en zijn ironie is kwetsend. Vanaf het begin spot hij met Ceprano. Maar wanneer Verdi na de vervloeking van Rigoletto diens publieke verschijning laat wijken en zijn masker weghaalt, ontdekken we een heel andere man. Ieder mens draagt een masker zodra hij zich in het openbaar vertoont en dat hij in zijn private omgeving weer afzet. Zo begrijpen we meteen wat Verdi belangrijk vond: liefde en familie, en vervolgens – maar niet in Rigoletto – de staat, de strijd tussen Kerk en Staat. Rigoletto gaat vooral over kinderliefde. En daar geeft Verdi het beste van zichzelf. Het eerste duet tussen vader en dochter, subliem maar uiterst moeilijk, is daarvan een schitterende illustratie. Om Rigoletto te zingen moet je een krachtige stem hebben. Je kunt ‘Sì, vendetta, tremenda vendetta’ niet zingen zonder een ronde, Verdiaanse, soms zelfs schrille stem. Maar in het eerste bedrijf, in het duet van Gilda en Rigoletto, wordt die laatste echt een ander mens, vocaal en dramatisch. Hij zegt zelfs uitdrukkelijk “ma in altr’uomo mi cangio” (maar ik verander in een andere man). Het komt er dus op aan twee karakters te verzoenen in één en dezelfde stem. De partituur is qua moeilijkheidsgraad nog redelijk, maar de vertolking is niet zo eenvoudig. De complexiteit van een karakter vocaal weergeven, dat is mijn doel, niet alleen voor Rigoletto, maar ook voor Gilda en de hertog, hoewel diens karakter eenduidiger is. De passage die volgens mij het heerlijkst is om te dirigeren én om te zingen, is het kwartet uit het derde bedrijf, want daar hoor je vier stemmen die elk een andere emotie uitdrukken: het joviale, zorgeloze en heel dansende thema van de hertog, het plezier van Maddalena die grappig probeert te zijn, de wanhoop van Gilda die begint te lijden onder haar verloren liefde en tot slot de niet aflatende razernij van Rigoletto, die bijna de hele tijd dezelfde dreigende noot blijft herhalen in “Il piangere non vale” (Huilen heeft geen zin). Het is een echt meesterwerk, want die vier partijen laten de hele verwevenheid zien tussen de hertog en Maddalena, tussen Rigoletto en Gilda. Het is een van de geniaalste pagina’s van Verdi.

Welke rol speelt het koor in Rigoletto ?

Het koor heeft niet zo’n uitgewerkte rol als in andere opera’s van Verdi. Toch is het nachtelijke koor van de hovelingen, “Zitti, zitti, moviamo a vendetta” (Stil, stil, we gaan ons wreken), wanneer ze Gilda ontvoeren, heel Verdiaans. De manier waarop hij weergeeft hoe ze over de grond lopen, is zo realistisch dat het angstaanjagend wordt. Maar de rol van het koor bestaat er vooral in een contrast te vormen met de boosaardigheid van Rigoletto. Die heeft hen beledigd, en zij ontvoeren Gilda, ze worden niet gestuurd door de hertog. Het koor werkt in zekere zin zoals het noodlot in een Griekse tragedie. Rigoletto heeft antipathie opgeroepen en de hovelingen betalen hem met gelijke munt door hem een poets te bakken, maar dan wel één die slecht afloopt.

Mag je stellen dat de relatie tussen vader en dochter een constante is in het oeuvre van Verdi?

Persoonlijk wil ik daar geen Freudiaanse verklaring in zoeken maar het is duidelijk dat de duetten tussen vader en dochter een heel belangrijke plaats bekleden en erg dramatisch kunnen zijn. De ommekeer wanneer Rigoletto thuiskomt (“Figlia… Mio padre”), wordt, na een moment van spanning, gekleurd door bijzonder gelukzalige, positieve muziek. We zien een andere wereld, een andere man, een vader met zijn dochter. En ik moet bekennen dat ik dat veel beter ging begrijpen toen ik zelf vader werd. Er is een explosie van vreugde waarin we een heel beschermende vader zien. En zelfs wanneer Gilda haar hele verhaal vertelt, spreekt Rigoletto niet één beschuldigend woord. Integendeel, hij sluit haar in zijn armen. Op sommige momenten wordt die bescherming bijna dierlijk.

Mogen we daar iets typisch Italiaans in zien?

Moeilijk te zeggen. Ik ben een Italiaan, maar ik woon al meer dan twintig jaar in Engeland. Maar allicht kun je wel iets typisch Italiaans zien in het gedrag van de vaders bij Verdi.

U bent niet voor het eerst in de Munt. Sluit uw eigen parcours aan bij de artistieke keuzes van ons operahuis?

Mijn eerste ervaring met de Munt dateert van heel lang geleden, toen ik er een concert dirigeerde. Nadien keerde ik er regelmatig terug. De producties van de Munt zijn dramaturgisch sterk uitgewerkt, terwijl de muziek zeker niet wordt verwaarloosd. Ik werk er graag. Het orkest is uitstekend: ondertussen weet ik uit ervaring dat je hier een bijzonder hoog niveau kunt halen… ook met het koor en met de zangers, met wie ik altijd uitvoerig heb gerepeteerd. Dat vind ik heel belangrijk en dat is precies wat nodig is in een opera zoals Rigoletto. Dergelijke werken vereisen de juiste omstandigheden om kwaliteit te kunnen afleveren en te respecteren wat Verdi bij zijn publiek wilde overbrengen. Respect voor de traditie sluit vernieuwing niet uit, maar je moet voor ogen houden dat de muziek de basis blijft. Want anders: arrivederci e grazie! Traditie is een tweesnijdend zwaard: je moet ze kennen en begrijpen, maar ook aanvaarden dat ze niet altijd juist is. Ze is onontkoombaar, waardoor je goed moet nadenken over wat de partituur ons zegt.

Opgetekend door Sophie Briard

article - 30.4.2014

 

Rigoletto
Opera

 Drukken

La Monnaie ¦ De Munt
culturele
black-out